Lịch sử Tây Tạng và đế chế Thổ Phồn: từ vua Songtsen Gampo đến ngày nay

Lịch sử Tây Tạng gắn với đế chế Thổ Phồn do vua Songtsen Gampo lập ra ở thế kỷ 7, khi ông thống nhất cao nguyên và dời đô về Lhasa. Đế chế hùng mạnh tới giữa thế kỷ 9 rồi tan rã, về sau các đời Đạt Lai Lạt Ma lập chính quyền Ganden Phodrang năm 1642. Ngày nay Tây Tạng là khu tự trị của Trung Quốc, với thủ phủ vẫn là Lhasa.

Tượng vua Songtsen Gampo và công chúa Văn Thành trong chùa Jokhang

Vua Songtsen Gampo là ai và lập ra đế chế Thổ Phồn khi nào?

Vua Songtsen Gampo (khoảng năm 617 đến 650) là vị Tsenpo, tức quốc vương, thứ 33 của Tây Tạng và là người sáng lập đế chế Thổ Phồn (Tubo) vào thế kỷ 7. Ông lên ngôi năm 13 tuổi sau khi cha bị đầu độc, rồi thống nhất cao nguyên Tây Tạng và dời đô về vùng Rasa, nơi sau này thành Lhasa.

Sau khi chinh phục vương quốc Zhangzhung ở phía tây, Songtsen Gampo cho dựng công trình đầu tiên trên đồi Marpori năm 637, chính là nền móng của Cung điện Potala về sau. Ông được xem là vị đầu tiên trong ba vị Pháp vương, tức ba vua sùng đạo có công đưa Phật giáo vào Tây Tạng, dù thời đó người Tạng vẫn chủ yếu theo đạo Bon bản địa. Cố đô của dòng vua Yarlung nằm ở phía nam, vùng thung lũng Yarlung được coi là cái nôi của người Tạng.

Bạn có thể đọc thêm: Thung lũng Yarlung, cái nôi của người Tạng: cung Yumbulagang và điều đáng xem để hiểu rõ hơn về vùng đất khởi nguồn của vương triều Tây Tạng.

Công chúa Văn Thành, chùa Jokhang và chữ viết Tạng ra đời thế nào?

Năm 641, vua Songtsen Gampo cưới công chúa Văn Thành của nhà Đường, trước đó vào khoảng năm 639 ông đã cưới công chúa Bhrikuti của Nepal. Hai cuộc hôn nhân này mang Phật giáo cùng nhiều tượng Phật vào Tây Tạng, và để thờ các tượng, ông cho xây chùa Jokhang và chùa Ramoche ở Lhasa.

Công chúa Văn Thành mang theo pho tượng Phật Thích Ca Jowo Rinpoche cao khoảng 1,5 mét, ngày nay vẫn được thờ ở trung tâm chùa Jokhang và là tượng Phật được người Tạng tôn kính nhất. Vị trí hai pho tượng ở Jokhang và Ramoche về sau được hoán đổi vì lý do an toàn. Cũng dưới thời Songtsen Gampo, vị quan Thonmi Sambhota được cử sang Ấn Độ học rồi tạo ra chữ viết Tạng dựa trên mẫu chữ Ấn Độ, mở đường cho việc dịch kinh và ghi chép sử sách. Tên vùng đất đổi từ Rasa thành Lhasa, nghĩa là nơi của thần linh.

Chùa Jokhang và bia đá liên minh Đường Phồn ở quảng trường phía trước

Đế chế Thổ Phồn mạnh đến đâu, có thật từng chiếm kinh đô nhà Đường?

Vào thời đỉnh cao thế kỷ 8, đế chế Thổ Phồn trải rộng khắp cao nguyên Tây Tạng và lấn sang Thanh Hải, Cam Túc, vùng Kham, nam Tân Cương cùng một phần Trung Á và bắc Ấn Độ. Năm 763, quân Thổ Phồn từng chiếm kinh đô Trường An của nhà Đường trong 15 ngày, cho thấy sức mạnh quân sự ngang ngửa nhà Đường thời đó.

Sau nhiều thập kỷ giao tranh, hai bên ký hòa ước vào năm 821 đến 822, với nội dung tôn trọng biên giới được khắc trên một bia đá song ngữ Hán Tạng hiện vẫn đứng trước chùa Jokhang ở Lhasa. Đây là một trong những chứng tích lịch sử mà du khách tới Lhasa ngày nay vẫn tận mắt nhìn thấy.

Vua Trisong Detsen và tu viện Samye có vai trò gì với Phật giáo Tây Tạng?

Vua Trisong Detsen (trị vì khoảng năm 755 đến 797) đưa Phật giáo thành quốc giáo và cho xây tu viện Samye khoảng năm 779, tu viện Phật giáo đầu tiên của Tây Tạng. Ông mời hai đại sư Padmasambhava (Liên Hoa Sinh) và Shantarakshita từ Ấn Độ sang truyền pháp.

Tại Samye từng diễn ra cuộc tranh biện lớn vào khoảng năm 792 đến 794 giữa phái Phật giáo Ấn Độ và phái Thiền Trung Hoa, kết quả phái Ấn Độ theo lối tu tiệm tiến giành ưu thế, định hình hướng đi của Phật giáo Tây Tạng nghiêng về Kim Cương Thừa gốc Ấn Độ. Trisong Detsen được xem là vị Pháp vương thứ hai, nối tiếp Songtsen Gampo trong việc gây dựng nền Phật giáo trên cao nguyên.

Tu viện Samye nhìn từ trên cao với bố cục mandala

Bạn có thể đọc thêm: Phật giáo Kim Cương Thừa của Tây Tạng là gì? Hiểu nhanh trước khi đi tour để hiểu rõ hơn về dòng Phật giáo đặc trưng của vùng đất này.

Vì sao đế chế Thổ Phồn sụp đổ và điều gì xảy ra sau đó?

Đế chế Thổ Phồn suy yếu rồi tan rã vào giữa thế kỷ 9, sau khi vua Langdarma đàn áp Phật giáo và bị ám sát khoảng năm 842. Trước đó, vua Ralpacan là vị Pháp vương thứ ba, người chuẩn hóa việc dịch kinh, cũng bị sát hại trong tranh chấp quyền lực.

Sau khi đế chế tan rã, Tây Tạng bước vào thời kỳ phân liệt kéo dài suốt thế kỷ 9 và thế kỷ 10, không còn một chính quyền trung ương thống nhất. Từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 12 diễn ra giai đoạn phục hưng Phật giáo, gọi là lần truyền bá thứ hai, gắn với sự hình thành các trường phái lớn như Nyingma, Kagyu và Sakya, về sau có thêm phái Gelug.

Bạn có thể đọc thêm: Các trường phái Phật giáo Tây Tạng: phân biệt phái Mũ Vàng, Mũ Đỏ thế nào? để hiểu rõ hơn về các dòng phái và cách phân biệt.

Phái Gelug, các đời Đạt Lai Lạt Ma và chính quyền Ganden Phodrang hình thành ra sao?

Phái Gelug, còn gọi là phái Mũ Vàng, do đại sư Tsongkhapa (1357 đến 1419) sáng lập, với tu viện Ganden xây năm 1409, sau đó là Drepung và Sera quanh Lhasa. Tước hiệu Đạt Lai Lạt Ma do hãn Altan Khan của Mông Cổ phong cho Sonam Gyatso năm 1578, và ông được tính là Đạt Lai Lạt Ma thứ ba, hai vị trước được truy phong.

Đến năm 1642, Đạt Lai Lạt Ma thứ 5 (1617 đến 1682), với sự hậu thuẫn quân sự của Güshi Khan thủ lĩnh Mông Cổ Khoshut, lập ra chính quyền Ganden Phodrang, thống nhất Tây Tạng dưới phái Gelug và đưa Lhasa thành trung tâm vừa tôn giáo vừa chính trị. Năm 1645, ông cho xây lại Cung điện Potala quy mô lớn trên đồi Marpori, biến nơi đây thành trung tâm quyền lực mới.

Cung điện Potala trên đồi Marpori ở Lhasa

Bạn có thể đọc thêm: Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là ai? Vai trò trong Phật giáo Tây Tạng để hiểu rõ hơn về hai dòng hóa thân quan trọng này.

Tây Tạng dưới thời nhà Thanh và đầu thế kỷ 20 ra sao?

Từ năm 1720, nhà Thanh đặt quan đại thần, gọi là amban, ở Lhasa, và Tây Tạng nằm dưới sự bảo hộ của nhà Thanh cho tới năm 1912. Trong giai đoạn này, chính quyền Ganden Phodrang của các đời Đạt Lai Lạt Ma vẫn cai quản cao nguyên với mức độ tự chủ khác nhau.

Sau khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911 đến 1912, Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 tuyên bố Tây Tạng độc lập, và trên thực tế vùng đất tự quản các công việc nội bộ và đối ngoại trong giai đoạn khoảng năm 1912 đến 1950. Cung điện Potala vẫn là nơi ở của Đạt Lai Lạt Ma, còn cung Norbulingka là hành cung mùa hè.

Từ năm 1950 đến nay, Tây Tạng thay đổi thế nào?

Năm 1950, quân đội nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tiến vào Tây Tạng, và năm 1951 hai bên ký Hiệp định 17 điểm. Sau cuộc nổi dậy năm 1959, Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 sang Ấn Độ và lập chính quyền lưu vong, đặt trụ sở tại Dharamsala từ năm 1960.

Năm 1965, Khu tự trị Tây Tạng được thành lập trên phần đất từng do chính quyền Đạt Lai Lạt Ma quản lý. Ngày nay Tây Tạng là Khu tự trị Tây Tạng, tên tiếng Trung là Xizang, thuộc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, với thủ phủ vẫn là Lhasa ở độ cao khoảng 3.650 mét. Cung điện Potala và chùa Jokhang được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, còn Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, sinh năm 1935, vẫn sống lưu vong tại Ấn Độ.

Cung Yumbulagang ở thung lũng Yarlung

Du khách ngày nay xem được dấu tích lịch sử Thổ Phồn ở đâu?

Du khách tới Lhasa ngày nay vẫn xem được nhiều dấu tích thời Thổ Phồn, nổi bật là Cung điện Potala trên đồi Marpori, chùa Jokhang với tượng Jowo và bia đá liên minh Đường Phồn thế kỷ 9, cùng thung lũng Yarlung với cung Yumbulagang. Xa hơn về phía nam và phía tây còn có tu viện Samye và các tu viện cổ. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, nên dành riêng một buổi cho cụm Potala và Jokhang để theo được mạch lịch sử từ thời Songtsen Gampo. Bạn có thể tham khảo các Tour Du Lịch Tây Tạng từ Hà Nội có lịch trình ghép các điểm lịch sử này.

Cần lưu ý khách nước ngoài, gồm khách Việt Nam, bắt buộc đi Tây Tạng theo đoàn có hướng dẫn viên và có giấy phép, không được đi tự túc. Phần visa Trung Quốc và Giấy phép nhập cảnh Tây Tạng do đơn vị tổ chức lo, các chặng nối chuyến từ sân bay Nội Bài qua Thành Đô cũng thường được Du Lịch Tây Tạng sắp xếp trọn gói.

Với khách muốn lịch trình minh bạch, không bị ghé nhiều điểm mua sắm, có thể ưu tiên dòng Tour Tây Tạng No Shopping để tập trung thời gian cho các điểm văn hóa và lịch sử.

Câu hỏi thường gặp về lịch sử Tây Tạng

Đế chế Thổ Phồn tồn tại trong bao lâu? Đế chế Thổ Phồn tồn tại khoảng từ đầu thế kỷ 7 đến giữa thế kỷ 9, tức hơn 200 năm, kéo dài từ thời vua Songtsen Gampo cho tới vua Langdarma. Đây là giai đoạn Tây Tạng là một thế lực lớn trên bản đồ châu Á.

Tên gọi Thổ Phồn và Tây Tạng khác nhau thế nào? Thổ Phồn, phiên âm từ Tubo hay Tufan, là tên đế chế cổ trong thư tịch Trung Hoa. Tiếng Việt quen gọi cả vùng đất là Tây Tạng, còn tên hành chính hiện nay là Khu tự trị Tây Tạng, tiếng Trung gọi là Xizang.

Người Tạng theo tôn giáo gì trước khi có Phật giáo? Trước khi Phật giáo lan rộng, người Tạng chủ yếu theo đạo Bon bản địa. Vương quốc Zhangzhung, tồn tại khoảng từ năm 500 trước Công nguyên đến năm 625, được xem là nơi khởi nguồn của đạo Bon trên cao nguyên.

Vì sao Cung điện Potala mang tên Potala? Tên Potala lấy từ núi thiêng Potalaka, nơi được tin là chỗ ngự của Bồ Tát Quán Thế Âm, vị mà các đời Đạt Lai Lạt Ma được xem là hóa thân. Công trình đầu tiên trên đồi Marpori do Songtsen Gampo dựng năm 637, còn quy mô lớn như hiện nay bắt đầu được xây từ năm 1645.

Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 sinh năm nào và hiện ở đâu? Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, tên là Tenzin Gyatso, sinh năm 1935. Ông rời Tây Tạng sang Ấn Độ sau cuộc nổi dậy năm 1959 và từ đó sống lưu vong, đặt trụ sở chính quyền lưu vong tại Dharamsala ở miền bắc Ấn Độ.

Về tác giả

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia làm Tour Tây Tạng Từ Hà Nội của DulichTayTang.vn, đơn vị chuyên tổ chức Tour Tây Tạng với 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 6/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại Du Lịch Tây Tạng.