Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là ai? Vai trò trong Phật giáo Tây Tạng

Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là hai dòng hóa thân cao nhất của phái Gelug, tức phái Mũ Vàng. Đạt Lai Lạt Ma là hóa thân của Bồ Tát Quán Thế Âm, trụ sở ở Cung điện Potala, Lhasa, còn Ban Thiền Lạt Ma là hóa thân của Phật A Di Đà, gắn với tu viện Tashilhunpo ở Shigatse. Hai vị có quan hệ thầy trò và cùng tìm hóa thân của nhau.

Cung điện Potala ở Lhasa, nơi gắn với Đạt Lai Lạt Ma

Đạt Lai Lạt Ma là ai và có vai trò gì?

Đạt Lai Lạt Ma là vị lãnh đạo tinh thần cao nhất của phái Gelug, được người Tạng xem là hóa thân của Bồ Tát Quán Thế Âm (Chenrezig), vị Bồ Tát của lòng từ bi và là vị bảo hộ của Tây Tạng. Tước hiệu Đạt Lai nghĩa là biển trong tiếng Mông Cổ, hàm ý trí tuệ rộng lớn, còn Lạt Ma nghĩa là bậc thầy.

Tước hiệu này lần đầu được hãn Altan Khan của Mông Cổ phong cho Sonam Gyatso năm 1578, và ông được tính là Đạt Lai Lạt Ma thứ ba, hai vị trước được truy phong. Đạt Lai Lạt Ma đời đầu là Gendun Drup (1391 đến 1475), môn đồ của Tsongkhapa. Từ năm 1642, dưới thời Đạt Lai Lạt Ma thứ 5, các đời Đạt Lai Lạt Ma vừa là lãnh đạo tinh thần vừa đứng đầu chính quyền Tây Tạng trong nhiều thế kỷ, với trụ sở là Cung điện Potala ở Lhasa, độ cao khoảng 3.650 mét.

Bích họa Bồ Tát Quán Thế Âm trong một tu viện Tây Tạng

Ban Thiền Lạt Ma là ai và khác Đạt Lai Lạt Ma thế nào?

Ban Thiền Lạt Ma là vị lãnh đạo tinh thần lớn thứ hai của phái Gelug sau Đạt Lai Lạt Ma, được xem là hóa thân của Phật A Di Đà (Amitabha), Đức Phật của ánh sáng vô lượng. Tước hiệu Ban Thiền ghép từ chữ Phạn pandita, nghĩa là học giả, và chữ Tạng chenpo, nghĩa là lớn, gộp lại thành đại học giả.

Dòng Ban Thiền Lạt Ma bắt đầu từ thế kỷ 17, khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 5 công nhận thầy của mình là Lobsang Chökyi Gyaltsen (1570 đến 1662) là Ban Thiền Lạt Ma và là hóa thân của Phật A Di Đà, ba vị trước đó được truy phong. Trụ sở của các đời Ban Thiền là tu viện Tashilhunpo ở Shigatse, do Đạt Lai Lạt Ma đời đầu lập năm 1447, và đến năm 1713 nhà Thanh phong thêm tước Panchen Erdeni. Khác biệt nằm ở chỗ trong vũ trụ quan Phật giáo, A Di Đà được xem là bậc thầy tâm linh của Quán Thế Âm, nên Ban Thiền có vị thế tâm linh rất cao, nhưng về lịch sử và chính trị thì Đạt Lai Lạt Ma có ảnh hưởng lớn hơn ở vùng trung tâm quanh Lhasa, còn Ban Thiền có ảnh hưởng ở vùng Tsang quanh Shigatse.

Tu viện Tashilhunpo ở Shigatse, trụ sở các đời Ban Thiền Lạt Ma

Bạn có thể đọc thêm: Các trường phái Phật giáo Tây Tạng: phân biệt phái Mũ Vàng, Mũ Đỏ thế nào? để hiểu rõ hơn về phái Gelug mà cả hai vị cùng thuộc về.

Quan hệ giữa Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là gì?

Quan hệ giữa Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là quan hệ thầy trò đặc biệt, người Tạng gọi là hai thầy trò, khi mỗi vị vừa có thể là thầy vừa có thể là trò của vị kia qua các đời khác nhau. Quan trọng hơn, hai vị cùng tham gia tìm và xác nhận hóa thân tái sinh của nhau, nên dòng truyền nối được giữ liên tục.

Trong lịch sử, Ban Thiền Lạt Ma thứ 5 từng đặt tên và truyền giới cho Đạt Lai Lạt Ma thứ 6 và thứ 7, ngược lại nhiều đời Đạt Lai Lạt Ma cũng xác nhận hóa thân Ban Thiền. Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 hiện nay lần đầu được Ban Thiền Lạt Ma thứ 9 phát hiện và báo cho phía Tây Tạng vào năm 1937. Mối quan hệ này là nét rất riêng của Phật giáo Tây Tạng, không trộn lẫn với các dòng phái khác.

Hệ thống hóa thân tulku và cách tìm người kế vị hoạt động ra sao?

Hóa thân, trong tiếng Tạng gọi là tulku, là cách Phật giáo Tây Tạng truyền nối các vị lạt ma cao cấp: khi một vị viên tịch, người ta đi tìm một em bé được tin là hóa thân tái sinh của vị đó. Việc tìm kiếm dựa trên di nguyện trước khi mất, các điềm báo và giấc mơ, cùng những bài kiểm tra như nhận ra đồ vật của đời trước.

Sau khi được xác nhận, em bé được đưa về tu viện trụ sở để học đạo và đào tạo thành người kế vị. Đây là lý do các dòng như Đạt Lai Lạt Ma, Ban Thiền Lạt Ma hay Karmapa kéo dài qua nhiều thế kỷ. Vào thế kỷ 18, nhà Thanh đưa ra thêm một thủ tục gọi là Bình Vàng, tức rút thăm tên từ một chiếc bình, như một cách chọn hóa thân trong một số trường hợp.

Vì sao việc công nhận Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 gây tranh cãi?

Việc công nhận Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 gây tranh cãi vì hiện có hai người cùng được xem là Ban Thiền Lạt Ma thứ 11 theo hai cách công nhận khác nhau. Ban Thiền Lạt Ma thứ 10 viên tịch đầu năm 1989, sau đó nảy sinh bất đồng về người kế vị.

Ngày 14 tháng 5 năm 1995, Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 công nhận một cậu bé tên Gedhun Choekyi Nyima, sinh năm 1989, là Ban Thiền Lạt Ma thứ 11. Ít lâu sau, cậu bé cùng gia đình được đưa đi và từ đó không xuất hiện công khai. Trong khi đó, chính quyền Trung Quốc tổ chức nghi thức Bình Vàng và công nhận một cậu bé khác là Gyaincain Norbu làm Ban Thiền Lạt Ma thứ 11. Đây là vấn đề nhạy cảm và vẫn còn tranh cãi giữa cộng đồng Tây Tạng lưu vong và phía Trung Quốc, nên người tìm hiểu nên giữ thái độ khách quan và tôn trọng.

Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 hiện nay là ai?

Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, tên là Tenzin Gyatso, sinh năm 1935, là vị Đạt Lai Lạt Ma đương nhiệm. Ông nhận quyền lãnh đạo vào năm 1950 khi 15 tuổi, rồi sang Ấn Độ sau cuộc nổi dậy năm 1959 và lập chính quyền lưu vong, đặt trụ sở tại Dharamsala ở miền bắc Ấn Độ.

Vào tháng 7 năm 2025, khi tròn 90 tuổi, ông khẳng định dòng Đạt Lai Lạt Ma sẽ tiếp tục và người kế vị sẽ do quỹ Gaden Phodrang của ông xác nhận, ở bên ngoài Trung Quốc. Phía Trung Quốc thì cho rằng việc công nhận các hóa thân cần theo thông lệ lịch sử, trong đó có nghi thức Bình Vàng. Đây tiếp tục là chủ đề có nhiều quan điểm khác nhau, và bài viết chỉ nêu sự kiện để bạn tham khảo.

Hành cung mùa hè Norbulingka ở Lhasa

Bạn có thể đọc thêm: Lịch sử Tây Tạng và đế chế Thổ Phồn: từ vua Songtsen Gampo đến ngày nay để hiểu rõ hơn về dòng chảy lịch sử dẫn tới vai trò của hai vị.

Du khách thấy dấu ấn của hai vị ở đâu tại Tây Tạng?

Du khách tới Tây Tạng thấy rõ dấu ấn của hai vị tại hai công trình lớn: Cung điện Potala ở Lhasa gắn với Đạt Lai Lạt Ma, và tu viện Tashilhunpo ở Shigatse gắn với Ban Thiền Lạt Ma. Potala nằm trên đồi Marpori ở độ cao hơn 3.700 mét, từng là nơi ở mùa đông của các đời Đạt Lai Lạt Ma, còn Tashilhunpo nổi bật với pho tượng Phật Di Lặc bằng đồng mạ vàng cao gần 26 mét và bảo tháp của các đời Ban Thiền. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, ghép Potala ở Lhasa với Tashilhunpo ở Shigatse là cách dễ nhất để khách hình dung vai trò của hai vị. Bạn có thể tham khảo các Tour Du Lịch Tây Tạng từ Hà Nội có ghép cả hai điểm này.

Cần lưu ý khách nước ngoài, gồm khách Việt Nam, bắt buộc đi Tây Tạng theo đoàn có hướng dẫn viên và có giấy phép, không được đi tự túc. Phần visa Trung Quốc và Giấy phép nhập cảnh Tây Tạng do đơn vị tổ chức lo, các chặng nối chuyến từ sân bay Nội Bài qua Thành Đô cũng thường được Du Lịch Tây Tạng sắp xếp trọn gói.

Với khách muốn dành thời gian cho tu viện và văn hóa thay vì bị ghé nhiều điểm mua sắm, có thể ưu tiên dòng Tour Tây Tạng No Shopping với lịch trình minh bạch.

Tượng Phật Di Lặc bằng đồng mạ vàng trong tu viện Tashilhunpo

Bạn có thể đọc thêm: Cung điện Potala: lịch sử, kiến trúc và kinh nghiệm tham quan biểu tượng Tây Tạng để hiểu rõ hơn về tòa cung điện gắn liền với Đạt Lai Lạt Ma.

Câu hỏi thường gặp về Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma

Đạt Lai Lạt Ma đời thứ nhất là ai? Đạt Lai Lạt Ma đời thứ nhất là Gendun Drup (1391 đến 1475), một môn đồ của Tsongkhapa, người lập tu viện Tashilhunpo ở Shigatse năm 1447. Khi ông còn sống chưa có tước hiệu này, mà mãi sau mới được truy phong là Đạt Lai Lạt Ma đời đầu.

Ban Thiền Lạt Ma từng được nhà Thanh phong tước hiệu gì? Năm 1713, hoàng đế Khang Hy của nhà Thanh phong cho Ban Thiền Lạt Ma thứ 5 tước hiệu Panchen Erdeni, trong đó Erdeni theo tiếng Mãn nghĩa là quý báu. Tước hiệu này góp phần nâng cao vị thế của dòng Ban Thiền bên cạnh dòng Đạt Lai Lạt Ma.

Hiện đã có bao nhiêu đời Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma? Tính tới nay, dòng Đạt Lai Lạt Ma đã trải qua 14 đời, còn dòng Ban Thiền Lạt Ma được tính tới đời thứ 11. Cả hai dòng đều thuộc phái Gelug và là hai dòng hóa thân quan trọng nhất của Phật giáo Tây Tạng.

Bình Vàng trong việc chọn hóa thân là gì? Bình Vàng là một thủ tục do nhà Thanh đưa ra ở thế kỷ 18, trong đó tên của các ứng viên hóa thân được viết vào thẻ rồi rút thăm từ một chiếc bình. Đây là một trong các cách chọn hóa thân, và việc áp dụng nó trong thời hiện đại là chủ đề còn nhiều ý kiến khác nhau.

Ngoài Potala, còn cung điện nào của Đạt Lai Lạt Ma ở Lhasa? Ngoài Cung điện Potala, Đạt Lai Lạt Ma còn có hành cung mùa hè là Norbulingka ở Lhasa, do Đạt Lai Lạt Ma thứ 7 cho dựng trong thế kỷ 18. Cả Potala và Norbulingka ngày nay đều được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.

Về tác giả

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia làm Tour Tây Tạng Từ Hà Nội của DulichTayTang.vn, đơn vị chuyên tổ chức Tour Tây Tạng với 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 6/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại Du Lịch Tây Tạng.