Các trường phái Phật giáo Tây Tạng: phân biệt phái Mũ Vàng, Mũ Đỏ thế nào?

Phật giáo Tây Tạng có bốn trường phái chính, và cách phân biệt nhanh nhất là theo màu mũ: phái Mũ Vàng chính là Gelug, trường phái mới và lớn nhất do Tsongkhapa lập năm 1409, còn Mũ Đỏ là tên gọi chung cho ba phái cổ hơn gồm Nyingma, Kagyu và Sakya. Khác biệt nằm ở tuổi đời, vị tổ sáng lập, pháp tu nhấn mạnh và cách truyền thừa, dù cả bốn phái đều thuộc Kim Cương Thừa.

Nhà sư phái Gelug đội mũ vàng trong một tu viện ở Lhasa

Phật giáo Tây Tạng có mấy trường phái chính?

Phật giáo Tây Tạng có bốn trường phái chính là Nyingma (thế kỷ 8), Kagyu (thế kỷ 11), Sakya (năm 1073) và Gelug (năm 1409). Ngoài ra còn có đạo Bon bản địa và phái nhỏ Jonang, nên có khi người ta nói tới năm hay sáu dòng phái.

Cả bốn trường phái đều thuộc Kim Cương Thừa, tức nhánh Phật giáo Mật tông của Tây Tạng, và theo nhiều nhà nghiên cứu thì khoảng 80% pháp tu của bốn phái là giống nhau, chỉ khác ở điểm nhấn và dòng truyền thừa. Nyingma được gọi là phái dịch thuật cổ, còn ba phái Kagyu, Sakya, Gelug thuộc nhóm dịch thuật mới, ra đời trong lần truyền bá Phật giáo thứ hai từ thế kỷ 10 trở đi.

Bạn có thể đọc thêm: Lịch sử Tây Tạng và đế chế Thổ Phồn: từ vua Songtsen Gampo đến ngày nay để hiểu rõ hơn về bối cảnh Phật giáo du nhập vào Tây Tạng.

Phái Mũ Vàng và Mũ Đỏ khác nhau thế nào?

Phái Mũ Vàng là cách gọi phái Gelug, còn Mũ Đỏ là tên gọi chung cho ba trường phái cổ hơn là Nyingma, Kagyu và Sakya. Tên gọi xuất phát từ màu mũ lễ: tăng sĩ Gelug đội mũ vàng, các phái cổ đội mũ đỏ.

Có thể phân biệt hai nhóm qua bốn điểm. Một là tuổi đời: Gelug mới nhất, lập ở thế kỷ 15, còn Nyingma cổ nhất, có từ thế kỷ 8. Hai là vị tổ: Gelug do Tsongkhapa lập, còn Nyingma gắn với đại sư Padmasambhava. Ba là pháp tu: Gelug nhấn mạnh giới luật và học vấn kinh điển, trong khi các phái cổ thiên về mật pháp và thiền định. Bốn là cách truyền thừa, sẽ nói rõ ở phần sau.

Cần lưu ý đây là cách gọi giản lược. Riêng chi phái Karma Kagyu nổi tiếng với chiếc mũ đen của vị Karmapa, còn phái Sakya có mũ ba màu đỏ, đen và trắng, nhưng cả hai vẫn được xếp chung vào nhóm Mũ Đỏ khi so với Mũ Vàng Gelug. Trên thực tế, các mũ lễ này chủ yếu xuất hiện trong nghi lễ và pháp hội, còn ngày thường tăng sĩ đều mặc áo đỏ sẫm giống nhau, nên du khách khó phân biệt phái chỉ qua trang phục hằng ngày.

Tượng đại sư Padmasambhava, tức Liên Hoa Sinh, trong một tu viện Nyingma

Phái Nyingma, Mũ Đỏ cổ nhất, có gì đặc biệt?

Phái Nyingma, nghĩa là phái Cổ Mật, là trường phái lâu đời nhất của Phật giáo Tây Tạng, hình thành từ thế kỷ 8 gắn với đại sư Padmasambhava (Liên Hoa Sinh) thời vua Trisong Detsen. Người Tạng tôn Padmasambhava là vị tổ đưa Mật tông vào Tây Tạng.

Nyingma nổi bật với pháp Dzogchen (Đại Toàn Thiện) và hệ thống chín thừa, cùng truyền thống terma, tức các kho tàng giáo pháp được giấu để đời sau khám phá. Phái này có cả hành giả mật chú không nhất thiết xuất gia, gọi là ngakpa. Tu viện tiêu biểu là Samye, tu viện Phật giáo đầu tiên của Tây Tạng dựng khoảng năm 779, cùng các tu viện như Mindrolling và Dorje Drak. Nyingma có ảnh hưởng mạnh ở vùng Kham phía đông, và tượng Padmasambhava xuất hiện rất phổ biến trong các điện thờ của phái này, là dấu hiệu dễ nhận ra khi tham quan.

Phái Kagyu và Sakya khác gì nhau?

Phái Kagyu, nghĩa là phái Khẩu Truyền, truyền từ các đại sư Ấn Độ Tilopa và Naropa qua dịch giả Marpa rồi tới hành giả Milarepa, nổi bật với pháp Đại Thủ Ấn (Mahamudra) và Sáu pháp Yoga của Naropa. Phái Sakya, nghĩa là phái Đất Xám, do Khön Könchok Gyalpo lập tu viện Sakya năm 1073 ở vùng Shigatse, nổi bật với giáo pháp Lamdre (Đạo Quả).

Kagyu có nhiều chi phái, trong đó Karma Kagyu do vị Karmapa đứng đầu, một trong những dòng hóa thân tái sinh lâu đời nhất, với tu viện Tsurphu gần Lhasa. Sakya thì truyền theo huyết thống gia tộc Khön, người đứng đầu gọi là Sakya Trizin, và từng nắm quyền cai quản Tây Tạng dưới sự bảo trợ của nhà Nguyên Mông trong thế kỷ 13 đến 14. Tu viện Sakya nổi bật với tường màu xám kẻ sọc đỏ, đen và trắng đặc trưng.

Tường tu viện Sakya màu xám với sọc đỏ, đen và trắng đặc trưng

Phái Gelug, tức Mũ Vàng, vì sao lớn mạnh nhất?

Phái Gelug, nghĩa là phái Đức Hạnh hay phái Mũ Vàng, do đại sư Tsongkhapa (1357 đến 1419) lập với tu viện Ganden năm 1409, là trường phái ra đời muộn nhất nhưng đông và có ảnh hưởng nhất. Tsongkhapa chủ trương chấn chỉnh giới luật và đề cao việc học, sau khi nhiều tu viện thời đó bị xem là buông lỏng kỷ cương.

Gelug nhấn mạnh giới luật, học vấn và tranh biện, theo lộ trình tu tập gọi là Lamrim. Sau Ganden, các tu viện Drepung (năm 1416) và Sera (năm 1419) được lập quanh Lhasa, hợp thành ba đại tu viện Gelug, cùng tu viện Tashilhunpo ở Shigatse. Cả Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma đều thuộc phái Gelug, và nhờ liên minh với các hãn Mông Cổ, trong đó Altan Khan phong tước Đạt Lai Lạt Ma năm 1578, phái Gelug dần vươn lên thành dòng phái chủ đạo ở Tây Tạng.

Tu viện Ganden trên sườn núi Wangbur gần Lhasa

Bạn có thể đọc thêm: Đạt Lai Lạt Ma và Ban Thiền Lạt Ma là ai? Vai trò trong Phật giáo Tây Tạng để hiểu rõ hơn về hai dòng hóa thân quan trọng của phái Mũ Vàng.

Bốn trường phái khác nhau về pháp tu và cách truyền thừa thế nào?

Bốn trường phái khác nhau rõ nhất ở cách chọn người kế thừa: Gelug và Kagyu dùng dòng hóa thân tái sinh như Đạt Lai Lạt Ma, Ban Thiền Lạt Ma hay Karmapa, Sakya truyền theo huyết thống gia tộc Khön, còn Nyingma phân tán hơn, dựa nhiều vào các dòng truyền thầy trò và tu viện riêng.

Về điểm nhấn pháp tu, Nyingma thiên về tri kiến và Dzogchen, Kagyu chú trọng thiền định và Đại Thủ Ấn, Sakya nhấn mạnh các giai đoạn tu tập cùng học thuật, còn Gelug đề cao học và giới luật trước khi vào thực hành. Dù vậy, phần lớn nền tảng vẫn chung, nên ở thế kỷ 19 từng có phong trào Rimé, tức không phân phái, do các bậc thầy Sakya, Kagyu và Nyingma khởi xướng nhằm gìn giữ và chia sẻ giáo pháp giữa các dòng.

Nhà sư tranh biện giáo lý ở tu viện Sera tại Lhasa

Du khách xem được tu viện của từng phái ở đâu?

Du khách tới Tây Tạng có thể nhận ra từng trường phái ngay tại các tu viện. Phái Gelug (Mũ Vàng) có ba đại tu viện quanh Lhasa là Ganden, Drepung và Sera, cùng tu viện Tashilhunpo ở Shigatse. Phái Nyingma gắn với tu viện Samye, phái Kagyu có Tsurphu, còn phái Sakya có tu viện Sakya trên đường về phía Everest. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, chỉ cần ghép Ganden, Drepung và Sera với Jokhang là khách đã hình dung được khá rõ phái Mũ Vàng. Bạn có thể tham khảo các Tour Du Lịch Tây Tạng từ Hà Nội có lịch trình đi các tu viện này.

Cần lưu ý khách nước ngoài, gồm khách Việt Nam, bắt buộc đi Tây Tạng theo đoàn có hướng dẫn viên và có giấy phép, không được đi tự túc. Phần visa Trung Quốc và Giấy phép nhập cảnh Tây Tạng do đơn vị tổ chức lo, các chặng nối chuyến từ sân bay Nội Bài qua Thành Đô cũng thường được Du Lịch Tây Tạng sắp xếp trọn gói.

Với khách muốn dành thời gian cho tu viện và văn hóa thay vì bị ghé nhiều điểm mua sắm, có thể ưu tiên dòng Tour Tây Tạng No Shopping với lịch trình minh bạch.

Bạn có thể đọc thêm: Lịch trình Tây Tạng cho người hành hương: tuyến tu viện thiêng và lưu ý để hiểu rõ hơn về cách sắp xếp tuyến đi các tu viện thiêng.

Câu hỏi thường gặp về các trường phái Phật giáo Tây Tạng

Phật giáo Tây Tạng thuộc nhánh nào của đạo Phật? Phật giáo Tây Tạng thuộc nhánh Kim Cương Thừa, một nhánh nằm trong Phật giáo Đại Thừa, kết hợp giáo lý Đại Thừa với các pháp tu Mật tông như trì chú, quán tưởng và thiền định. Cả bốn trường phái lớn đều theo nhánh này.

Vì sao phái Gelug được gọi là Mũ Vàng? Phái Gelug được gọi là Mũ Vàng vì khi chấn hưng giới luật ở thế kỷ 15, các tăng sĩ chọn mũ lễ màu vàng để phân biệt với các phái cổ vốn đội mũ đỏ. Màu vàng dần thành biểu tượng cho dòng phái cải cách do Tsongkhapa khởi xướng.

Đạt Lai Lạt Ma thuộc trường phái nào? Đạt Lai Lạt Ma là một tu sĩ thuộc phái Gelug, tức phái Mũ Vàng. Tuy vậy, người đứng đầu trên danh nghĩa của phái Gelug lại là vị Ganden Tripa, còn Đạt Lai Lạt Ma được xem là nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất và là biểu tượng tinh thần của cả Tây Tạng.

Phái nào từng nắm quyền cai trị Tây Tạng? Phái Sakya từng nắm quyền cai trị Tây Tạng trong thế kỷ 13 đến 14 dưới sự bảo trợ của nhà Nguyên Mông. Về sau, từ năm 1642, phái Gelug với các đời Đạt Lai Lạt Ma nắm quyền qua chính quyền Ganden Phodrang trong nhiều thế kỷ.

Bon có phải là một trường phái Phật giáo Tây Tạng không? Bon là tôn giáo bản địa của Tây Tạng, có trước khi Phật giáo lan rộng, nên thường được xem là một truyền thống riêng. Tuy nhiên qua nhiều thế kỷ giao thoa, Bon và Phật giáo Tây Tạng có nhiều điểm gần nhau, nên đôi khi Bon được nhắc tới cùng bốn trường phái lớn.

Về tác giả

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia làm Tour Tây Tạng Từ Hà Nội của DulichTayTang.vn, đơn vị chuyên tổ chức Tour Tây Tạng với 15 năm kinh nghiệm làm du lịch tại Hà Nội. Thông tin được cập nhật tháng 6/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại Du Lịch Tây Tạng.